Yüzyıllar boyunca savaşlar, göçler, ekonomik krizler ve siyasi çalkantılar yaşayan bir coğrafyada insanlar hayatta kalmanın farklı yollarını geliştirdi. Bunlardan biri de acıya gülerek karşılık vermek. Dışarıdan bakıldığında tuhaf görünebilir ama aslında bu, Balkan kültürünün en güçlü savunma mekanizmalarından biridir: Kara mizah.
Balkan Sinemasında Trajedi ve Mizah Birlikte Yürür
Balkan sinemasında kara mizah coğrafyanın ruhunu en iyi şekilde göstermek için kullanılır. Özellikle Emir Kusturica ve Dušan Makavejev gibi yönetmenlerin filmleri, bu kültürün absürt ama çok gerçek yüzünü perdeye taşır.
Örneğin Underground filmi tam olarak böyle bir hikâyedir. Filmde insanlar yıllarca yeraltında, gerçek sandıkları büyük bir yalanın içinde yaşar. Aslında baktığınızda bu durum başlı başına büyük bir trajedidir. Ama film boyunca bitmeyen bando müzikleri, absürt karakterler ve kaotik sahneler o karanlık hikâyeyi tuhaf bir karnavala dönüştürür.
İzlerken sadece dramı görmeyiz. Aynı zamanda insanların o dramın içinden çıkardıkları inatçı yaşam enerjisini de görürüz. İşte Balkan mizahı tam olarak burada ortaya çıkar.
Balkan filmlerinde bir sahneye baktığınızda ne olacağını tahmin etmek zordur. Bir cenaze sahnesi bir anda düğüne dönüşebilir. Savaşın ortasında insanlar ciddi bir mesele yerine kaçan bir kazın peşinden koşuyor olabilir.
Bu garip “odak kayması” aslında rastgele değildir. Tam tersine, Balkan insanının psikolojik savunma mekanizmasıdır. Hayat çok ağırlaştığında, zihin bazen en absürt ayrıntıya tutunarak kendini korur.
Hollywood’dan Çok Farklı
Balkan mizahı Hollywood’daki klasik şakalara pek benzemez. Orada genellikle planlı bir espri vardır: hazırlık yapılır ve sonunda bir “punchline” gelir.
Balkan mizahı ise daha çok bir arkadaş ortamında patlayan kahkaha gibidir. Gürültülü, spontane ve bazen biraz acıtır. Çünkü bu mizah, hayatın içinden çıkar; senaryodan değil. Bu yüzden Balkan filmlerinde kahkaha çoğu zaman gözyaşının yanında durur. Biri diğerini yok etmez. Tam tersine, birbirini tamamlar.
Sonuçta Balkan sinemasının bize söylediği şey oldukça basit ama güçlüdür: Hayat bazen çok adaletsiz olabilir. Bazen anlamsız, bazen de fazlasıyla acımasız. Ama o acının içindeki absürtlüğü fark edip ona gülebiliyorsak, işte o zaman gerçekten güçlü oluruz. Belki de bu yüzden Balkan insanı en zor anlarda bile gülmeyi başarır. Çünkü bazen gülmek, pes etmemek demektir.
