Sırbistan’ın güneydoğusundaki Pirot ilçesinde doğmasına rağmen Pirot kilimleri neden Şarköy kilimi olarak pazarlanıyor? Bu kilimleri üretenler bizim Tekirdağ Şarköylüler mi yoksa Pirotlular mı? Kafanız karışmasın şimdi açıklıyorum şu Şarköy meselesini: İstanbul’u Orta Avrupa’ya bağlayan hat üzerinde yer alan Pirot’un Osmanlı zamanındaki adı Şarköy’müş, bu yüzden bu kilimler “Şarköy kilimi” adıyla da anılıyor. Bazı satıcılar kilimleri daha kolay satmak için kilimlerin daha oryantal görüneceğini düşünerek bunların gerçekten Trakya ve Türk kökenli olduğunu öne sürüyorlar. Bu da Pirot halkının Trakya kökenli olduğunun tartışılmasına sebep olmuştur ama aslında bizim Şarköy’le hiçbir alakaları yok.
Yazılı kaynaklarda Pirot halılarından ilk kez 1565 yılında bahsedilmiş. Bu da bize ne kadar köklü bir gelenek olduğunu gösteriyor. Ancak bu kilimleri ve halıları özel kılan şey, kullanılan motiflerin gizli birer alfabe gibi olmasıdır. Çizilen her motif adeta bir dua veya temenniyi ifade eden yazılardır. Bunlardan bazıları:
Bu motif alfabesinin en popüler ve anlamlı “harflerinden” bazıları şunlardır:
Rašičeva Šara (Rašič Modeli) Pirot kilimlerinin en genç ama en prestijli desenlerinden biridir. Sırp general Mihailo Rašič tarafından getirilmiş bir modele dayandığı için bu ismi almıştır. Bu desen, genellikle devlet dairelerinde, önemli toplantı salonlarında ve ordu karargahlarında kullanılırdı. Sembolik alfabedeki karşılığı “disiplin, devlet otoritesi ve stratejik akıl”dır. Eğer bir mekanda bu desen varsa, orada ciddiyet ve resmiyet hakimdir.
Buba (Böcek) Kilimlerin en karakteristik ve en sık rastlanan motifidir. İsmi yanıltıcı olmasın; “Buba” aslında bir böceği değil, yaşamın başlangıcındaki saf enerjiyi temsil eder. Eril gücü, dayanıklılığı ve soyun devamını simgeler. Yeni kurulan yuvalarda erkek çocukların odasına veya ailenin koruyucusu sayılan babanın çalışma alanına asılırdı.
Đulovi (Güller) Osmanlı etkisinin de hissedildiği bu motif, “ebedi güzellik ve misafirperverlik” anlamına gelir. Pirot kilimlerinde güller, genellikle merkezde değil, kilimin kenarlarında birer “hoş geldin” mesajı gibi dizilir. Bir eve girdiğinizde bu motifle karşılaşırsanız, o ev sahibinin size kalbini açtığını anlayabilirsiniz.
Akrep (Škorpion) Bu motif, alfabenin en ilginç koruma mekanizmalarından biridir. Halk inanışına göre akrep deseni, gerçek bir akrebi veya herhangi bir kötülüğü evden uzak tutmak için dokunur. “Benim korumam senin silahından daha güçlüdür” mesajını verir. Bir nevi ruhani bir güvenlik sistemidir.
Etnolog Radmila Vlatković gibi uzmanların saha araştırmaları, dokumacıların bu motifleri oluştururken adeta bir trans halinde çalıştıklarını gösterir. Araştırmalarda yer alan bir başka önemli tanıklık, bu sessizliğin nedenini açıklar:
“Pirot kilimi dokumak bir tür meditasyondur. Bir keresinde yaşlı bir ustaya neden hiç konuşmadığını sorduğumda, ‘Eğer konuşursam desenlerin enerjisi dağılır, alfabenin anlamı bozulur’ demişti. Bu kilimler, içindeki semboller sayesinde evin enerjisini temizleyen birer filtre görevi görür.”1
Pirot kilimlerinin bir diğer ilginç özelliği ise tersinin olmamasıdır. Kilimlerin her iki yüzü de birebir aynıdır; bu da dokuma dilinde “dürüstlük” ve “şeffaflık” anlamına gelir.
Bu sanata ömrünü adamış, Pirot’taki “Damsko Srce” atölyesinin kurucusu Slavica Ćirić, verdiği röportajlarda Pirot kilimlerinin nasıl bir duyguyla üretildiğini şöyle açıklar:
“Biz sadece ipi ipten geçirmiyoruz. Tezgahın başına oturduğumuzda o günkü ruh halimiz, evimizdeki bereket beklentimiz parmaklarımıza yansıyor. Pirot kilimi huzur, uyum ve denge getiren bir enerjidir. O bir ilaçtır, o bir aşktır.”2
Geleneksel olarak bitkisel boyalarla renklendirilen, ancak 19. yüzyılın başından itibaren anilin boyaların da girdiği bu kilimler, dayanıklılıklarıyla da nam salmıştır. Tarihi kaynaklar, bu halıların Fars halıları kadar ağır olmadığını ancak “sonsuza dek dayanıklı” olduğunu yazar.
Yaklaşık 122 süsleme ve 96 farklı çeşidi bulunan Pirot kilimleri 2002 yılından beri coğrafi işaretle koruma altındadır. Ayrıca UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde de yer alır.
Her ne kadar dünyada halı deyince akla Anadolu’daki Türk halılarımız ve İran halıları gelse de Pirot(Şarköy) kilimleri de Balkanlar’ın en kıymetli geleneksel sanatlarından birini temsil etmesiyle çok önemli ve özeldir.
